Thuế thu nhập doanh nghiệp (TNDN) ở Việt Nam không tính trên một bộ sổ thuế riêng. Quyết toán năm bắt đầu từ lợi nhuận kế toán trước thuế trên báo cáo tài chính, rồi điều chỉnh từng khoản để ra thu nhập tính thuế: cộng lại chi phí không được trừ, trừ đi thu nhập không chịu thuế hoặc đã chịu thuế, bù trừ lỗ các năm trước, rồi nhân với thuế suất — 20% với đa số doanh nghiệp FDI, 15% hoặc 17% với doanh nghiệp nhỏ hơn.
Vì vậy bảng điều chỉnh là nơi dồn phần lớn rủi ro thuế TNDN. Thuế suất chỉ là một con số; bảng điều chỉnh là hàng chục nhận định về hoá đơn, thanh toán, mức khống chế và thời điểm. Từ kỳ tính thuế 2025, các nhận định đó làm theo Luật Thuế TNDN số 67/2025/QH15, trong đó danh mục chi phí được trừ và không được trừ đã được sửa. Bài này giải thích cách lập bảng và các khoản cần để ý nhất.
Cấu trúc phép tính
| Bước | Nội dung |
|---|---|
| 1. Lợi nhuận kế toán trước thuế | Lấy từ báo cáo tài chính đã kiểm toán hoặc bản dự thảo |
| 2. Cộng: điều chỉnh tăng | Chi phí đã hạch toán nhưng không được trừ; thu nhập chưa hạch toán nhưng phải chịu thuế |
| 3. Trừ: điều chỉnh giảm | Thu nhập đã hạch toán nhưng không chịu thuế hoặc đã chịu thuế; chi phí được trừ nhưng chưa hạch toán |
| 4. Thu nhập chịu thuế | Kết quả của bước 1–3, tách giữa hoạt động được ưu đãi và không được ưu đãi nếu có |
| 5. Trừ: thu nhập miễn thuế và lỗ được chuyển | Theo điều kiện và thời hạn luật cho phép |
| 6. Thu nhập tính thuế × thuế suất | Thuế TNDN phải nộp, trừ số đã tạm nộp trong năm |
Tờ khai quyết toán TNDN và các phụ lục đi theo đúng logic này. Mẫu phụ lục có thể khác nhau giữa các bộ văn bản hướng dẫn, nhưng câu hỏi chúng đặt ra thì không đổi.
Vì sao lợi nhuận kế toán khác thu nhập tính thuế
Chênh lệch chia làm hai nhóm, và nên gắn nhãn cho từng khoản điều chỉnh.
- Chênh lệch vĩnh viễn không bao giờ đảo lại. Tiền phạt vi phạm hành chính hạch toán vào chi phí và không bao giờ được trừ. Cổ tức nhận từ công ty Việt Nam, chia từ lợi nhuận đã chịu thuế TNDN, là thu nhập trên sổ nhưng không chịu thuế lần nữa. Các khoản này làm thay đổi thuế suất thực tế.
- Chênh lệch tạm thời đảo lại ở các năm sau. Khoản dự phòng trích theo nhận định của ban điều hành nhưng không đủ điều kiện thuế bị cộng lại năm nay và có thể được trừ khi tổn thất thực sự xảy ra. Khấu hao vượt mức cho phép bị loại năm nay và được "lấy lại" dần trong đời tài sản. Với báo cáo tập đoàn theo IFRS hay chuẩn mực trong nước, đây là nguồn của thuế hoãn lại.
Tách hai nhóm không chỉ cho gọn. Khoản chênh lệch tạm thời cộng lại năm nay phải được theo dõi để trừ khi đảo; doanh nghiệp không giữ bảng theo dõi liên tục thường nộp thuế hai lần trên cùng một khoản mà không biết.
Các khoản điều chỉnh tăng doanh nghiệp FDI hay gặp
Luật mới đã sửa danh mục chi phí không được trừ, nên hãy lấy văn bản hiện hành làm bảng kiểm thay vì bảng điều chỉnh năm ngoái. Các khoản dưới đây lặp lại ở doanh nghiệp có vốn nước ngoài; điều kiện và mức khống chế của từng khoản phải đọc trong luật và văn bản hướng dẫn của đúng năm.
- Chi phí không có hoá đơn, chứng từ hợp pháp — kể cả mua trong nước chỉ có biên nhận hay bản PDF, mua từ nước ngoài thiếu hợp đồng, hoá đơn, chứng từ thanh toán.
- Khoản mua trả bằng tiền mặt vượt ngưỡng quy định. Tra đúng quy định về thuế TNDN, đừng mặc định trùng với mốc 5 triệu đồng mà Luật 48/2024/QH15 đặt cho khấu trừ thuế GTGT.
- Tiền phạt vi phạm hành chính và tiền chậm nộp thuế. Đây là khoản phạt, không phải chi phí kinh doanh.
- Lãi vay vượt mức khống chế với bên liên kết. Quản lý thuế với doanh nghiệp có giao dịch liên kết, từ 1/7/2026, theo Nghị định 255/2026/NĐ-CP; phần vượt bị cộng lại.
- Chi phí nội bộ tập đoàn không chứng minh được lợi ích — phí quản lý, phí phân bổ công nghệ thông tin, phí bản quyền không gắn được với dịch vụ thực nhận.
- Dự phòng, xoá nợ không làm đúng điều kiện của quy định tài chính.
- Khấu hao tài sản không dùng cho kinh doanh, hoặc vượt tỷ lệ, mức trần cho phép.
- Chi phí nhân sự ngoài hợp đồng, quy chế — thưởng, phúc lợi không ghi trong hợp đồng lao động, thoả ước lao động tập thể hay quy chế nội bộ; và, theo quy định áp dụng nhiều năm, tiền lương trích trước nhưng không thực chi trong thời hạn cho phép. Xác nhận cách văn bản hiện hành xử lý từng khoản.
- Khoản bị khống chế mức như một số khoản chi phúc lợi hay đóng góp. Luật quy định khoản nào bị khống chế và cách tính.
Trang KhauTru.com đi qua từng nhóm khoản chi bị loại.
Các khoản điều chỉnh giảm dễ bị sót
Doanh nghiệp thường cẩn thận với khoản điều chỉnh tăng vì kiểm toán hay hỏi. Khoản điều chỉnh giảm ít được chú ý hơn, và sót một khoản là nộp thừa thuế:
- Cổ tức, lợi nhuận được chia từ công ty Việt Nam, chia từ lợi nhuận sau thuế.
- Đảo các khoản đã cộng lại năm trước — dự phòng đã loại năm trước nay được sử dụng hoặc hoàn nhập, khấu hao đã bị loại trước đây.
- Thu nhập tính thuế riêng hoặc được miễn theo luật nhưng đang nằm trong sổ sách thông thường.
- Chênh lệch tỷ giá khi cách xử lý thuế với đánh giá lại cuối năm khác cách hạch toán; tra quy định áp dụng cho năm đó.
Mỗi khoản điều chỉnh giảm cần được chứng minh kỹ như khoản điều chỉnh tăng. Cơ quan thuế sẽ hỏi vì sao khoản đó không chịu thuế, và "kiểm toán đã đồng ý" không phải là câu trả lời.
Tách thu nhập được ưu đãi và thu nhập thông thường
Doanh nghiệp được ưu đãi thuế TNDN cho một dự án mà không cho dự án khác phải tách thu nhập tính thuế trước khi áp thuế suất. Đây là chỗ bảng điều chỉnh hay sai nhất, vì sổ sách hiếm khi được theo dõi theo dự án.
- Doanh thu phải truy được về dự án ưu đãi qua mã sản phẩm, dây chuyền hoặc địa điểm, không phân bổ theo một tỷ lệ chọn lúc cuối năm.
- Chi phí trực tiếp đi theo doanh thu mà nó tạo ra.
- Chi phí chung — quản lý, tài chính, dịch vụ dùng chung — phân bổ theo tiêu thức giải thích được và áp dụng nhất quán, thường theo tỷ lệ doanh thu hoặc một chỉ tiêu đo được khác.
- Khoản điều chỉnh trong bảng cũng tách theo cùng cách: khoản cộng lại thuộc dự án ưu đãi làm tăng thu nhập được ưu đãi, không phải thu nhập thông thường.
- Thu nhập ngoài dự án — lãi tiền gửi, chênh lệch tỷ giá, bán phế liệu, thanh lý tài sản, thu nhập khác — thường không thuộc ưu đãi của dự án và chịu thuế suất áp dụng thông thường. Tra cách văn bản hiện hành phân loại từng loại thu nhập.
Ghi tiêu thức phân bổ thành văn bản một lần và áp dụng đều các năm. Đổi tiêu thức đúng vào năm nó làm giảm thuế là cách nhanh nhất để bị đặt câu hỏi.
Ví dụ tính
Ví dụ giả định. Giả sử một nhà máy vốn nước ngoài chịu thuế suất phổ thông 20% có lợi nhuận kế toán trước thuế năm 2025 là 10 tỷ đồng. Bảng điều chỉnh như sau:
| Khoản mục | Triệu đồng |
|---|---|
| Lợi nhuận kế toán trước thuế | 10.000 |
| Cộng: tiền phạt vi phạm hành chính, tiền chậm nộp | +120 |
| Cộng: chi phí không có hoá đơn hợp lệ | +300 |
| Cộng: lãi vay công ty mẹ vượt mức khống chế | +450 |
| Trừ: cổ tức nhận từ công ty Việt Nam | −500 |
| Thu nhập tính thuế | 10.370 |
| Thuế TNDN 20% | 2.074 |
Nếu bỏ sót khoản trừ cổ tức, doanh nghiệp nộp thừa 100 triệu đồng; nếu kiểm toán không phát hiện chuyện hoá đơn, một đợt kiểm tra thuế sau này sẽ truy thu 60 triệu đồng kèm tiền chậm nộp. Mục đích của bảng điều chỉnh cẩn thận không phải để giảm thuế mà để tính đúng theo cả hai chiều.
Giữ bảng điều chỉnh đứng vững
- Mỗi dòng một lý do, một căn cứ. Mỗi khoản điều chỉnh ghi rõ là gì, vì sao điều chỉnh, dựa vào quy định nào.
- Mọi con số nối về sổ cái. Số tiền phải truy được về tài khoản hay báo cáo, không gõ tay.
- Chuyển tiếp chênh lệch tạm thời. Giữ bảng theo dõi các khoản đã cộng lại sẽ đảo ở năm sau.
- Rà chi phí nội bộ tập đoàn trước khi hết năm. Bằng chứng về dịch vụ đã nhận thu thập trong năm dễ hơn nhiều so với lúc bị kiểm tra.
- Đối chiếu với số đã tạm nộp. So số phải nộp cả năm với số đã tạm nộp và hiểu phần chênh trước hạn — ngày cuối cùng của tháng thứ 3 sau khi kết thúc năm theo Luật Quản lý thuế.
- Lưu giữ. Chứng từ kế toán dùng trực tiếp để ghi sổ và lập báo cáo tài chính phải lưu ít nhất 10 năm theo Luật Kế toán; lưu bảng điều chỉnh và giấy tờ làm việc cùng chỗ.
Trước khi nộp, xem tài khoản thuế điện tử để chắc các khoản tạm nộp đã được ghi nhận và xác nhận cơ quan quản lý trên trang tra cứu thông tin người nộp thuế.
Câu hỏi thường gặp
Bảng điều chỉnh thuế TNDN dựa trên báo cáo tài chính đã kiểm toán?
Bảng bắt đầu từ lợi nhuận kế toán trên báo cáo tài chính. Nếu kiểm toán chưa xong trước hạn nộp, doanh nghiệp thường nộp theo số liệu dự thảo và khai bổ sung nếu kiểm toán làm thay đổi lợi nhuận.
Tiền chậm nộp và tiền phạt có được trừ không?
Không. Tiền phạt vi phạm hành chính và tiền chậm nộp thuế là khoản phạt, bị cộng lại trong bảng điều chỉnh.
Cổ tức nhận từ công ty con ở Việt Nam có bị đánh thuế lần nữa không?
Cổ tức, lợi nhuận được chia từ công ty Việt Nam, chia từ lợi nhuận sau thuế, thường không chịu thuế lần nữa và được trừ trong bảng điều chỉnh. Lưu nghị quyết chia cổ tức và chứng từ nhận tiền.
Kiểm toán không điều chỉnh một khoản, vậy khoản đó được trừ?
Chưa chắc. Kiểm toán báo cáo tài chính kiểm tra số liệu kế toán, không kiểm tra tính được trừ khi tính thuế. Bảng điều chỉnh thuế là nhận định riêng theo luật thuế TNDN và văn bản hướng dẫn.
Khoản dự phòng đã loại năm ngoái, năm nay sử dụng thì xử lý thế nào?
Nếu tổn thất nay thực sự phát sinh và đủ điều kiện, khoản đã cộng lại trước đây thường được trừ năm nay. Theo dõi chênh lệch tạm thời trong một bảng liên tục giúp việc này đơn giản.
Luật TNDN mới có làm đổi các khoản điều chỉnh năm 2025 không?
Có. Danh mục chi phí được trừ và không được trừ đã sửa trong Luật 67/2025/QH15, áp dụng từ kỳ tính thuế 2025. Lập lại bảng kiểm từ văn bản hiện hành, đừng dùng lại bảng năm trước.
